Het is 17 augustus 1945, 10:00 uur ’s ochtends in Jakarta. Een opgewonden kind rent door de drukke menigte, klautert in een paal en begint luid te juichen. Ondertussen stappen Sukarno en Mohammad Hatta naar voren, vouwen een proclamatie open en verklaren dat Indonesië niet langer buigt voor buitenlandse heerschappij. Dat moment vol hoop en durf zette een ongekende strijd in gang.
Header foto: Canva Pro
De proclamatie volgde kort na de Japanse capitulatie in de Tweede Wereldoorlog. Indonesië benutte dat moment om de onafhankelijkheid uit te roepen, maar Nederland hield vol dat de archipel nog van hen was. Ze bestempelden de revolutie als “illegaal” en lanceerden zogenaamde ‘politionele acties’, wat in feite niets minder was dan een militaire campagne.
De Indonesische strijders waren in de minderheid, maar onvermoeibaar. In plaats van de vijandelijke linies frontaal te bestormen, verdwenen ze in de jungles bij Yogyakarta en de rijstvelden van Java. Ze saboteerden aanvoerlijnen en doken daarna weer onder. Dorpen voorzagen de guerrilla’s van rijst en medicijnen, en in ruil daarvoor beschermden de strijders de boeren tegen represailles.
Ondertussen heroverden de Nederlanders Jakarta, staken dorpen in brand en arresteerden duizenden mensen. Foto’s van uitgemergelde Indonesische gevangenen en verwoeste huizen verschenen in Europese kranten. De Britten hadden er geen goed woord over. “Wat doet Groot-Brittannië terwijl een voormalig koloniaal leger hun eigen bevolking onderdrukt?” stond in The Times. The Observer vroeg: “Heeft de Westerse beschaving geen geweten?” The New Statesman vond dat “Brute wreedheden worden bekostigd met onze belastinggeld.” Amerikaanse kranten zoals Harper’s Magazine en The Nation publiceerden soortgelijke artikelen.
Begin 1947 stemden beide partijen in met een wapenstilstand, ondertekend aan boord van het verankerde schip USS Renville. Het leek een doorbraak, maar al meteen bleek dat Nederland slechts bereid was om gedeeltelijk akkoord te gaan. Ook probeerde Nederland het akkoord te ondermijnen met twaalf eigen tegenvoorstellen. Tenslotte hield Nederland zich niet aan de gemaakte afspraken om hun militaire troepen terug te trekken tot bepaalde gebieden. Al snel laaiden de gevechten dus weer op.
Uiteindelijk kwam de Verenigde Naties tussenbeide. De Verenigde Staten geloofden dat, als Korea en Vietnam zouden worden overgelaten aan de communisten, daarna andere Aziatische landen als dominostenen zouden volgen. Washington zette daarom de Nederlandse regering onder druk: accepteer vredesonderhandelingen, of zeg vaarwel tegen Amerikaanse hulp.
In december 1949 droeg Nederland, onder hevige diplomatieke druk, formeel de soevereiniteit over aan de Republiek der Verenigde Staten van Indonesië. Ironisch genoeg werd die overdracht gedateerd op 27 december 1949, zodat de oorspronkelijke proclamatie van 1945 niet erkend hoefde te worden. Vrijheid gevierd, maar alleen volgens de eigen koloniale kalender.
Decennialang beschreven Nederlandse schoolboeken de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog in het kader van “politionele acties” in plaats van een koloniale veldtocht. Maar de werkelijke geschiedenis liet zich niet voor eeuwig verstoppen.
In 2005 erkende minister van Buitenlandse Zaken Ben Bot dat 17 augustus 1945 moreel gezien de echte geboortedag van Indonesië is. In 2022 toonde een door de Nederlandse overheid gefinancierd rapport aan dat er tijdens de oorlog sprake was van “structureel extreem geweld”: standrechtelijke executies, folteringen en verschroeide aarde-tactiek. In 2023 noemde premier Mark Rutte de Indonesische onafhankelijkheidsproclamatie van 1945 een “historisch feit,” maar herstelbetalingen bleven nog altijd uit.
Elke onafhankelijkheidsdag roepen Indonesiërs “Merdeka!” (“vrijheid”). Ze hijsen de vlaggen uit op scholen, racen om hangende broodjes te verslinden, en kijken naar wayang kulit-poppen die verhalen uitbeelden over de onafhankelijkheidsstrijd en universele thema’s als rechtvaardigheid en verzet. Maar achter al die festiviteiten schuilt een harde waarheid: vrijheid werd niet als snoepje uitgedeeld. Het moest met bittere strijd en kostbare offers worden afgedwongen.
Merdeka betekent “vrijheid” maar het heeft een diepere betekenis. Afgeleid van maharddhika (“welvarendheid”, “voorspoed”) uit het Sanskriet, verkreeg de term in Indonesië vooral ook de betekenis van bevrijding uit de slavernij. Zo waren de Mardijkers (een Nederlandse verbastering van de term merdeka) de eerste tot slaaf gemaakten die door Portugal en Nederland naar Indonesië werden overgebracht. Oorspronkelijk afkomstig uit India, Afrika, de Filipijnen en andere delen van Zuidoost-Azië, en soms zelfs Europa, behoorden ze tot het katholieke geloof.
Nederland beloofde echter om hen de vrijheid te schenken als ze zich tot de Nederlands Hervormde Kerk zouden bekeren. De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) erkende de Mardijkers als een aparte, ‘etnische’ groep maar hield hen ook strikt gescheiden van de autochtone Javanen. Dezelfde verdeel-en-heers tactiek hield eeuwenlang de verschillende etnische groepen in Indonesië uit elkaar, maar het verlangen naar vrijheid en onafhankelijkheid bleef groeien. Uiteindelijk namen de antikoloniale bewegingen in Indonesië, Maleisië en de Straits Settlements de term “merdeka” over als strijdleus in hun verzet tegen de Nederlandse en Britse kolonisators.
Historicus Benedict Anderson schreef dat Indonesië “tegen het kolonialisme werd verbeeld”. Die verbeelding bracht kinderen in vervoering op glibberige, met olie ingesmeerde palen—panjat pinang—en vulde de nachten met guerrilla zenders op de radio. Ze liet dorpen ongezien passeren tijdens patrouilles en voerde diplomaten naar gespannen conferentiezalen. En vandaag voedt ze een nationale trots die zegt: we zijn niet zomaar vrijgeboren, we hebben ervoor gestreden.
Dus als je op 17 augustus “Merdeka!” hoort, weet dan dat het meer is dan een kreet. Het is een hulde aan elke geest die weigerde te buigen voor kolonialisme, aan elke waarheid die een eeuwenlang wereldrijk overleefde, en aan elke belofte dat vrijheid altijd weer opnieuw moet worden herwonnen.
Als een non-profit belangenorganisatie voor Oost- en Zuidoost-Aziatische mensen in Nederland zijn wij afhankelijk van de vrijgevigheid van donateurs. Strevend naar een samenleving die open en welkom is voor iedereen, komen wij op voor de rechten van deze mensen.
Comments are closed